Dla nich nie ma żadnych granic. Nie potrzebują pozwolenia na pracę, nie potrzebują wiz, nie potrzebują nawet paszportu, żeby wyjechać do większości państw europejskich. Obecni studenci w pogoni za euro wyruszą po sesji na wakacyjne saksy. Czy im tej swobody zazdroszczę? Tak. Czy oni mają czego mi zazdrościć? Nawet nie wiedzą jak bardzo.
Jest rok 1988. Z moich obliczeń wynika, że większości obecnych studentów jeszcze nie było na świecie. Ja właśnie zdałam maturę i przede mną były trzy miesiące wakacji oraz pierwszy w życiu wyjazd "na zachód".
Szwajcaria zawsze była krajem hermetycznym. Zanim zarobiłam tam pierwszego franka, przeszłam procedurę, o istnieniu której dzisiejsi studenci nawet nie zdają sobie sprawy. Najpierw mój kolega Lorenz, uzbrojony w zaświadczenie o płaceniu składek do kasy chorych oraz wyciąg w konta, udał się na posterunek żandarmerii w Zurychu. Musiał udowodnić, że jest w stanie opłacić moje ewentualne leczenie, czy pokryć koszty utrzymania. Nikt nie zakładał przecież, że nastolatka z demoludów będzie miała własne pieniądze. Ale to wystarczyło, a zaproszenie nabrało urzędowej mocy dzięki oficjalnej pieczęci komendanta żandarmerii. Zaproszenie było konieczne dla uzyskania wizy, wizę wbijało się do paszportu. Nie wyciągało się go z szuflady, ale z depozytu na komisariacie milicji. I nie było to oczywiste, że dokument się dostanie. Ja dostałam... po kilku tygodniach. Z paszportem i oficjalnym zaproszeniem pojechałam po wizę do ambasady Szwajcarii w Warszawie. Koniec końców wyjechałam i podjęłam pierwszą w życiu pracę. Oczywiście "na czarno". Trzy miesiąca "na szmacie" w gabinetach lekarskich, salonach fryzjerskich, lokalach gastronomicznych i prywatnych mieszkaniach. Nie były to duże pieniądze, dwa razy więcej dostałam w "tipsach", bo wtedy Kraków był dla Szwajcarów równie egzotyczny, jak dziś dla nas Ułan Bator. "Walesa" to było dla nich jedyne skojarzenia z krajem nad Wisłą. Z litości, jak to dziś odbieram, pakowali mi do kieszeni franki, które później ukryte po kieszeniach przywiozłam "nielegalnie" do Polski. Ile? Cierpliwości...
Rok później była Szwecja. Procedura podobna: zaproszenie , wiza i paszport. Tym razem było jednak łatwiej. Studenci filologii szwedzkiej automatem dostawali czasową wizę pobytową z pozwoleniem na pracę. Pracę, która na nich czekała. Latem Szwedzi jechali na wakacje, ale ktoś pracować musiał. Ochotnicy na zastępstwo byli witani z otwartymi ramionami. Zwłaszcza na oddziałach geriatrycznych, których w państwie opiekuńczym nie brakowało. Ktoś karmił, ktoś inny zmieniał opatrunki, a jeszcze ktoś inny kąpał. Ktoś, bo przecież nie rodzina. Na wakacje hotele pielęgniarskie zamieniały się w akademiki. Zjeżdżali się studenci z Finlandii, Norwegii, Danii i my, Polacy, wszyscy po to, by opiekować się umierającymi Szwedami. Powiem tylko, że nie były to łatwo zarobione korony. Ile?
Po przeliczeniu pieniędzy zarobionych w Szwajcarii i w Szwecji okazało się, że to 3 tysiące dolarów. Niecałe 10 tysięcy złotych, spytacie? Waszym zdaniem niewiele? Dzięki tym pieniądzom w 1989 roku, w wieku 19 lat kupiłam swoje pierwsze mieszkanie. Całe 24 metry kwadratowe! Tyle kosztowało moje własne m1! 3 tysiące dolarów.
Sprawdziłam w zaprzyjaźnionym biurze nieruchomości. Dziś te same 24 metry kwadratowe, w tym samym bloku z wielkiej płyty, na tym samym osiedlu w Krakowie kosztują 170 tysięcy złotych. Blisko 53 tysiące dolarów... 40 miesięcy wakacyjnej pracy...
Skały, wspinanie, góry - nie pamiętam, kiedy to się zaczęło, ale towarzyszyło mi od zawsze. Przez wiele lat dzieciństwa była to tylko pasja. Po maturze i egzaminach na studia okazało się jednak, że można na tym też nieźle zarobić. Nie, nie - nigdy nie byłem instruktorem wspinaczki, raczej konserwatorem... powierzchni płaskich.
Matura zdana, egzaminy na studia złożone, najdłuższe wakacje w życiu właśnie się zaczęły. Wypadałoby więc coś zarobić. Niektórzy koledzy rozdawali ulotki, inni przywdziali garnitury i próbowali kogoś ubezpieczyć. Chodzenie przez kilka godzin jedną ulicą nigdy mnie specjalnie nie interesowało, do akwizycji wszelakiej też raczej się nie nadaję. Wybór był więc prosty - roboty wysokościowe.
I tak na kilka wakacyjnych tygodni zamieniłem piękny jurajski wapień z Góry Zborów na zimne okna wieżowca w Katowicach, a przy uprzęży zamiast karabinków, taśm i kości pojawiły się dwa wiaderka - w jednym woda, w drugim sprzęt do mycia szyb lub też farby do malowania różnorakich konstrukcji.
I po kilka razy dziennie - zjazd, winda na dach, zjazd, winda na dach... Praca nieskomplikowana, a jednocześnie dostarczająca czasami emocji i - co najważniejsze - całkiem niezłej ilości gotówki na górskie wyjazdy.
Pierwszą pracę i pierwsze zarobione pieniądze pamiętam doskonale. Pamiętam też, na co je wydałam...
Pierwsze pieniądze zarobiłam po podstawówce. Praca sezonowa - zrywanie wiśni. Do sadu w Albigowej jeździła nas cała grupa ze szkoły, więc rodzice nie mieli nic przeciwko. Pracowałam miesiąc. Zarobiłam 19 dolarów. Ile to było w złotówkach - nieważne. Ważne, że właśnie tyle w Peweksie [Pamiętacie?] kosztowały moje wymarzone dżinsy - takie zapinane na guziczki, a nie na zamek. Levisy 501 J [Mam je do dziś, w nieco minimalistycznej formie - krótkich spodenek].
Po maturze - odpoczywałam. Zbierałam siły na studia. Wyjechałam wprawdzie na obóz jako drużynowa (czyli wychowawca grupy), ale nie traktowałam tego poważnie. Wypłaty zresztą w ogóle nie ujrzałam. Wystarczyło, że jadłam na koszt organizatora. Gdy dziś o tym pomyślę - zwłaszcza jako matka wysyłająca dziecko na obóz - skóra mi cierpnie...
Pięć lat później dostałam swoją pierwszą poważną pracę. Taką z umową. Taką, z której trzeba się utrzymać. Byłam po studiach. Miałam dyplom z wyróżnieniem i zaczynałam pracę na niepełny etat w szkole - uczyłam języka polskiego. Do dziś pamiętam kwotę z paska: 482 złote i 19 groszy. Płakałam. Na studiach powodziło mi się dwa razy lepiej. Stypendium naukowe i socjalne wynosiło około 500 złotych. Dorabiałam jako fakturzystka - jakieś 400 zł - i udzielałam korepetycji - 200 zł. Za akademik płaciłam 60 złotych.
A teraz nagle z 482 złotych musiałam opłacić mieszkanie, zjeść, ubrać się, kupić bilet na autobus... Dobrze, że byli rodzice i zaskórniaki. Odłożyłam na czarną godzinę niemal wszystkie pieniądze zarobione na wakacjach. Przez dwa miesiące pracowałam jako hostessa w supermarkecie. Wtedy to była niezła fucha. Za godzinę można było dostać 7-8 złotych, 10 - jeśli trzeba było się przebrać np. za zwierzaka czy kosmitę. Na tamte czasy - koniec lat 90. - to były zawrotne kwoty. Tym bardziej, że często pracowało się po 10, 12 godzin. Przyznam, że nie wiem, jakie stawki obowiązują teraz.
Moje 482 złote z pierwszej wypłaty bolą do dziś. Samą pracę wspominam jednak z wielkim sentymentem. Byłam naprawdę zaangażowanym nauczycielem. Wielu moich uczniów potrafię jeszcze dziś wymienić z imienia i nazwiska. Do dziś przechowuję wspólne zdjęcia. Pasek z kwotą wypłaty dawno wyrzuciłam.
Pierwsza praca... to niestety najczęściej zderzenie maturalnego bohatera romantycznego z brutalną rzeczywistością wolnego rynku pracy... Ja zaczynałem jako pomocnik na budowie - miała być ciężka praca, ale za to godziwe pieniądze i wyjazd na wakacje do włoskiej La Spezii... Zatem marzenia romantyka skutecznie zagłuszała betoniarka, czasami nocą łapały kurcze po rozładowaniu samochodu cegieł, do tego gwintowanie rur 3/4 cala, a w nosie pył gładzi szpachlowej. Nie takie cierpienia młody Werter znosił! Ale kiedy w dzień wypłaty okazało się, że pieniędzy nie jest tak dużo, jak młody romantyk myślał, do tego zarobiłeś tyle co kolega, który aż tak bardzo pracy się nie poświęcał, a wyjazd do Włoch raczej był palcem po wodzie pisany - nabierasz odpowiedniego dystansu do rzeczywistości. Przy następnej pracy na pewno weźmiesz to pod uwagę!
W marzeniach każdy chce zarobić dużo, popracować w dobrych warunkach, w towrzystwie życzliwych "kolegów", którzy pomogą zaaklimatyzować się w tym nowym miejscu pracy... W praktyce zarobicie nie tyle, ile byście chcieli, warunki zawsze was zaskoczą, a koledzy - cóż, oni też walczą o swoje - więc na życzliwość raczej nie liczcie... Przede wszystkim liczcie na siebie! Co Was nie zabije - na pewno wzmocni przy każdej następnej próbie starania się o pracę. Sprawdzić się z samym sobą - na pewno warto!