AfD wygrywa, ale nie ma większości
Według wstępnych wyników AfD uzyskała 43,8 proc. głosów, co przekłada się na 39 mandatów w liczącym 83 miejsca parlamencie landu.
Drugie miejsce zajęła CDU z wynikiem 17,2 proc. i 15 mandatami. SPD otrzymała 9,3 proc. głosów i osiem mandatów, a Zieloni – 8,9 proc. i osiem mandatów. CDU, SPD i Zieloni dysponują więc łącznie 31 mandatami. Lewica zdobyła 8,6 proc. głosów i osiem miejsc, a BSW – 5,3 proc. i pięć mandatów.
Do uzyskania bezwzględnej większości potrzeba 42 głosów. Układ sił oznacza, że utworzenie stabilnej większości parlamentarnej będzie bardzo trudne.
Kto rządzi do czasu utworzenia nowego rządu?
W Saksonii-Anhalt nie dojdzie do sytuacji, w której land pozostanie bez rządu. Do czasu wyboru nowego premiera dotychczasowy szef rządu, premier Saksonii-Anhalt Sven Schulze z CDU, oraz pozostali członkowie jego gabinetu pozostaną na stanowiskach w charakterze tymczasowym. Takie rozwiązanie zapewnia ciągłość funkcjonowania administracji państwowej do momentu powołania nowego rządu.
Konstytucja Saksonii-Anhalt przewiduje, że nowo wybrany parlament musi zebrać się najpóźniej w ciągu 30 dni od wyborów. W przypadku obecnych wyborów termin ten przypada na 6 października 2026 roku.
Pierwsze posiedzenie zwołuje przewodniczący poprzedniej kadencji, którym jest Gunnar Schellenberger z CDU; przewodniczy jej poseł z najdłuższym stażem parlamentarnym. Podczas inauguracyjnego posiedzenia parlament przyjmuje m.in. swój regulamin oraz wybiera nowego przewodniczącego.
Nie ma ustawowego terminu wyboru premiera
Co istotne, w Saksonii-Anhalt nie ma określonego w konstytucji terminu, w którym nowy parlament musi wybrać premiera. Ma to szczególne znaczenie w obecnej sytuacji, ponieważ rozmowy dotyczące utworzenia większości mogą być długotrwałe.
Standardowo po zakończeniu rozmów koalicyjnych lub uzgodnień dotyczących współpracy między partiami wybór premiera zostaje wpisany do porządku obrad. Nie jest jednak konieczne czekanie na zakończenie rozmów. Grupa posłów może wystąpić z wnioskiem o przeprowadzenie wyborów premiera wcześniej.
Wybór premiera odbywa się w głosowaniu tajnym. Możliwe jest zgłoszenie kilku kandydatów, a procedura może obejmować trzy tury. W pierwszej turze kandydat musi uzyskać większość głosów wszystkich członków parlamentu. Przy 83 mandatach oznacza to co najmniej 42 głosy.
Jeżeli żaden z kandydatów nie zdobędzie wymaganej większości, w ciągu siedmiu dni musi odbyć się druga tura, gdzie wymagana jest większość wszystkich członków parlamentu.
Jeżeli wybór nadal się nie powiedzie, parlament ma 14 dni na podjęcie decyzji w sprawie swojego rozwiązania. Do samorozwiązania potrzebna jest większość wszystkich członków parlamentu. W takim przypadku przeprowadzane są nowe wybory.
Jeżeli parlament nie zostanie rozwiązany, odbywa się trzecia tura wyborów premiera. Wówczas wystarczy zwykła większość oddanych głosów. Głosy wstrzymujące się nie są uwzględniane. Oznacza to, że kandydat może zostać premierem, nawet jeśli nie uzyska poparcia większości wszystkich 83 posłów.
Jeżeli premier nie ma za sobą większości parlamentarnej, powstaje rząd mniejszościowy. W takiej sytuacji partie tworzące rząd nie dysponują większością mandatów i przy uchwalaniu poszczególnych ustaw muszą szukać poparcia innych ugrupowań. Nie byłby to precedens w Saksonii-Anhalt. W latach 1994–2002 landem rządził mniejszościowy gabinet SPD i Zielonych.
Scenariusz pierwszy: rząd pod przywództwem AfD
Największym ugrupowaniem w nowym parlamencie jest AfD. Partia nie ma jednak samodzielnej większości. Przed wyborami pozostałe ugrupowania wykluczały tradycyjną koalicję z AfD. Sama AfD również deklarowała wcześniej, że nie zamierza tworzyć klasycznej koalicji z innymi partiami.
W noc wyborczą lider AfD w Saksonii-Anhalt, Ulrich Siegmund, przedstawił jednak bardziej otwarte stanowisko. Zapowiedział, że AfD jest gotowa wspierać wszystkie partie, które chciałyby realizować rozwiązania zgodne z jej programem.
Teoretycznie AfD mogłaby również próbować utworzyć rząd mniejszościowy. W takim przypadku musiałaby jednak przy poszczególnych głosowaniach zdobywać poparcie innych ugrupowań.
Problemem byłby już sam wybór Siegmunda na premiera. CDU wykluczyła współpracę z AfD, podobnie jak SPD, Zieloni i Lewica.
W trzeciej turze sytuacja może jednak wyglądać inaczej. Przy zwykłej większości nie trzeba bowiem zdobyć 42 głosów. Jeśli kandydat AfD otrzyma więcej głosów niż jego rywal, może zostać wybrany. Teoretycznie nawet pojedyncze odstępstwo od stanowiska własnej frakcji mogłoby przesądzić o wyniku.
Scenariusz drugi: rząd pod przewodnictwem CDU
Drugą możliwością jest próba utworzenia rządu przez CDU. CDU, SPD i Zieloni mają jednak łącznie zaledwie 31 mandatów. To zdecydowanie za mało, by samodzielnie stworzyć większościowy gabinet. CDU wyklucza koalicję z Lewicą. Jednocześnie Lewica sygnalizowała przed wyborami i po nich, że może być gotowa do tolerowania określonego układu rządowego pod pewnymi warunkami.
Gdyby CDU, SPD i Zieloni utworzyli rząd mniejszościowy, a Lewica zdecydowała się go tolerować, Sven Schulze lub inny kandydat CDU mógłby liczyć na 39 głosów.
To jednak nadal nie dawałoby większości. AfD również dysponuje 39 mandatami.
Jeżeli żadna ze stron nie uzyska dodatkowego poparcia, parlament może znaleźć się w sytuacji patowej.
BSW może odegrać kluczową rolę
Szczególnie istotne może okazać się stanowisko Sojuszu Sahry Wagenknecht (BSW), który zdobył pięć mandatów.
Liderka BSW w Saksonii-Anhalt, Claudia Wittig, w noc wyborczą zapowiedziała, że jej ugrupowanie nie poprze ani Ulricha Siegmunda, ani Svena Schulzego. Jednocześnie BSW nie wyklucza rozmów z AfD. Lider ugrupowania Thomas Schulze podkreślił, że partia jest gotowa rozmawiać ze wszystkimi ugrupowaniami, również z AfD.
BSW i AfD mają pewne wspólne stanowiska, m.in. w kwestii sankcji wobec Rosji oraz kosztów energii. Jednocześnie między ugrupowaniami występują znaczące różnice dotyczące m.in. edukacji i gospodarki. Nie wiadomo, czy ewentualne rozmowy doprowadziłyby do poparcia kandydata AfD na premiera.
W obecnym układzie nawet pojedynczy głos BSW może mieć znaczenie. Przy bardzo wyrównanym układzie mandatów niewielka zmiana stanowiska części posłów może zdecydować o tym, kto obejmie stanowisko premiera.
„Mandat do utworzenia rządu” nie jest pojęciem prawnym
Po wyborach często mówi się, że zwycięska partia „otrzymała mandat do utworzenia rządu”. W przypadku Saksonii-Anhalt należy jednak pamiętać, że prawo nie przyznaje automatycznie zwycięskiej partii prawa do utworzenia rządu.
O tym, kto będzie rządził, decyduje przede wszystkim możliwość uzyskania odpowiedniego poparcia w parlamencie. Dlatego również ugrupowanie, które zajęło drugie lub kolejne miejsce, może próbować zbudować większość i utworzyć rząd.
Rządy pozbawione stabilnej większości parlamentarnej nie są w Niemczech czymś bezprecedensowym. W Turyngii premier Mario Voigt z CDU kieruje koalicją CDU, BSW i SPD, która nie dysponuje większością w parlamencie landu. W ostatnim czasie doszło tam jednak do odejścia części parlamentarzystów z frakcji BSW, co dodatkowo komplikuje sytuację.
Z kolei w Saksonii premier Michael Kretschmer z CDU stoi na czele koalicji CDU i SPD, która również nie ma większości parlamentarnej. Przy uchwalaniu poszczególnych ustaw rząd musi więc szukać poparcia innych ugrupowań. Podobny model może okazać się jednym z możliwych rozwiązań także w Saksonii-Anhalt.
Czy możliwe są nowe wybory?
Jeżeli parlamentarnego pata nie uda się przełamać, w grę mogą wejść nowe wybory. Konstytucja Saksonii-Anhalt przewiduje kilka możliwości doprowadzenia do przedterminowych wyborów.
Pierwsza to samorozwiązanie parlamentu po nieudanej procedurze wyboru premiera. Jeżeli w drugiej turze nie uda się wyłonić szefa rządu, parlament może zdecydować o swoim rozwiązaniu większością głosów wszystkich jego członków.
Druga możliwość wiąże się z decyzją o samorozwiązaniu podjętą większością dwóch trzecich posłów. W obecnym układzie oznaczałoby to konieczność uzyskania również głosów AfD. Taki wniosek może być jednak złożony dopiero po upływie co najmniej sześciu miesięcy.
Trzecia możliwość pojawia się w przypadku wotum zaufania. Nowo wybrany premier może zdecydować się na jego przeprowadzenie. Jeśli wotum zaufania zostanie odrzucone, może to otworzyć drogę do przedterminowych wyborów.
Inaczej wygląda sytuacja z obecnym premierem tymczasowym. Nie może on wykorzystać wotum zaufania w ten sposób, ponieważ jego dalsze pozostawanie na stanowisku nie zależy od zaufania nowego parlamentu.
Co dalej?
Pierwszym formalnym krokiem będzie ukonstytuowanie się nowego parlamentu, które musi nastąpić najpóźniej 6 października. Do tego czasu Sven Schulze i jego dotychczasowy gabinet pozostaną na stanowiskach w charakterze tymczasowym.
Największym wyzwaniem będzie jednak znalezienie większości zdolnej do wyłonienia nowego premiera. AfD ma 39 mandatów, tyle samo co CDU, SPD i Zieloni oraz Lewica łącznie. Pięć mandatów BSW może więc okazać się niezwykle istotnych.
Nie ma przy tym prawnego obowiązku wyboru premiera w określonym terminie. Oznacza to, że negocjacje mogą potrwać długo. Jeśli partie nie zdołają znaleźć rozwiązania, możliwy jest zarówno rząd mniejszościowy, jak i trzecia tura wyborów premiera, w której o wyniku może zdecydować niewielka liczba głosów. W skrajnym przypadku kryzys polityczny może doprowadzić do przedterminowych wyborów.
