Śledztwo dotyczące Lecha Wałęsy rozpoczęło się w 2017 roku, a jego przedmiotem były okoliczności związane z dokumentami znalezionymi w domu wdowy po generale Czesławie Kiszczaku. Wśród nich znalazły się rękopisy i podpisy przypisywane tajnemu współpracownikowi służb bezpieczeństwa o pseudonimie „Bolek”. W 2016 roku Wałęsa, przesłuchiwany jako świadek, zaprzeczył, jakoby był autorem tych dokumentów – poza jednym przypadkiem.
Biegli i kontrowersje wokół ekspertyz
Kluczowym elementem śledztwa była opinia biegłych z Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie. Specjaliści uznali, że większość podpisów i dokumentów z „teczek Kiszczaka” została sporządzona przez tę samą osobę, co materiały porównawcze przekazane przez prokuraturę jako pochodzące od Lecha Wałęsy.
Jednak prokurator prowadząca sprawę wykazała, że opinia ta nie była jednoznaczna. Biegli nie mieli bowiem pewności, czy wszystkie próbki porównawcze rzeczywiście pochodziły od Wałęsy, ponieważ nie przeprowadzono tzw. wpływowych prób pisma, czyli tekstów napisanych na polecenie śledczych w ich obecności.
Analiza dokumentów wykazała poważne braki w materiale porównawczym. Większość dokumentów z „teczek Kiszczaka” pochodziła z lat 70., podczas gdy próbki pisma Wałęsy, którymi dysponowali biegli, były głównie z lat 80., 90. i XXI wieku. Co więcej, wiadomo, że w latach 80. funkcjonariusze służby bezpieczeństwa podrabiali podpisy Wałęsy, by go skompromitować. To rodziło wątpliwości co do autentyczności materiału porównawczego i podważało wiarygodność ekspertyz.
Kolejnym problemem był charakter porównywanych tekstów. Biegli zestawiali wielostronicowe doniesienia i pokwitowania z krótkimi podpisami lub jednozdaniowymi notatkami. Tymczasem eksperci podkreślają, że styl pisania w długich tekstach różni się od tego w podpisach czy krótkich notatkach. Dodatkowo, świadkowie zeznawali, że Wałęsa w latach 70. nie sporządzał długich rękopisów, a nawet miał trudności z czytaniem i pisaniem – dokumenty podpisywane przez niego jako przewodniczącego „Solidarności” były przygotowywane przez innych.
Prokuratura zwróciła uwagę na niejasności w opinii biegłych. Eksperci nie wyjaśnili szczegółowo, jakimi metodami doszli do swoich wniosków, ani nie przedstawili wizualnych porównań długich tekstów. Brakowało także wyjaśnienia, dlaczego uznali podobieństwa za ważniejsze niż różnice, które również zauważyli.
Pomimo prób zebrania nowych próbek pisma z lat 70., prokuraturze nie udało się zdobyć materiału, który bezspornie pochodziłby od Wałęsy. W tej sytuacji, nawet uzyskanie kolejnej opinii biegłych nie mogłoby rozwiać wszystkich wątpliwości dotyczących autorstwa dokumentów z „teczek Kiszczaka”.
Był jeden świadek
W śledztwie pojawiły się również rozbieżności dotyczące samych „teczek Kiszczaka”. Świadkowie, którzy mieli z nimi styczność w latach 70. i 80., opisywali je inaczej niż te, które odnaleziono u wdowy po generale. Różniła się liczba kart, sposób ich łączenia, brakowało pieczątek i wpisów archiwalnych.
„Jedynym świadkiem, który wprost zeznał, że Lech Wałęsa był TW „Bolkiem”, był nieżyjący już Edward Graczyk. Zeznanie takie złożył on wyłącznie podczas ostatniego jego przesłuchania. Prokurator uznała je jednak za całkowicie niewiarygodne, nie tylko w świetle jego poprzednich odmiennych zeznań, ale także mając na uwadze opinię psychologa, który brał udział w jego ostatnim przesłuchaniu i stwierdził u niego skłonność do konfabulacji z powodu zaburzeń demencyjnych o charakterze organicznym” – wyjaśnia Prokuratura Okręgowa w Warszawie w komunikacie.
Decydujące znaczenie prawa do obrony
Ostatecznie prokurator uznała, że nawet gdyby Lech Wałęsa złożył nieprawdziwe zeznania, miał do tego prawo w ramach konstytucyjnego prawa do obrony.
Według prokuratury, Lech Wałęsa miał podstawy, by obawiać się, że przyznanie się do sporządzenia lub podpisania dokumentów przedstawionych mu 13 kwietnia 2016 roku mogłoby skutkować uznaniem wszystkich jego wcześniejszych zeznań – w których zaprzeczał współpracy z SB jako TW „Bolek” – za fałszywe. Dotyczyłoby to zarówno postępowań lustracyjnych, jak i cywilnych czy karnych, w których Wałęsa był przesłuchiwany w tej sprawie.
W takiej sytuacji, przyznanie się do autentyczności dokumentów mogłoby otworzyć drogę do postawienia byłemu prezydentowi zarzutów za składanie fałszywych zeznań w przeszłości. Prokuratura podkreśliła, że nawet jeśli zeznania złożone przez Lecha Wałęsę 13 kwietnia 2016 roku byłyby niezgodne z prawdą, to nie można mu postawić zarzutu w tej sprawie. Wynika to z faktu, że jego obawy przed potencjalną odpowiedzialnością karną za wcześniejsze wypowiedzi były uzasadnione.
Prokuratura zaznaczyła również, że wszelkie ewentualne błędy Lecha Wałęsy, dotyczące możliwości pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej za wcześniejsze zeznania, zostały uznane za usprawiedliwione. W związku z tym uznano, że nie ma podstaw do przedstawienia mu zarzutu w takim kształcie, w jakim został on sformułowany w postępowaniu. Decyzja ta jest niezależna od tego, czy zeznania złożone przez Wałęsę w kwietniu 2016 roku były prawdziwe, czy też nie.