Obowiązek zwrotu pieniędzy jest największym problemem dla małych miejscowości. Na przykład niewielka gmina Brojce z północnej części województwa musi zwrócić prawie 100 tys. złotych. W identycznej sytuacji są niektóre gminy z co najmniej pięciu innych województw: podlaskiego, lubelskiego, kujawsko-pomorskiego, warmińsko-mazurskiego i małopolskiego.
Pieniądze, które samorządy muszą zwrócić to nawet 20 procent dotacji celowej z budżetu państwa na zasiłki dla najbiedniejszych uczniów z rodzin, w których dochód nie przekracza na osobę 351 złotych.
Ustawa o finansach publicznych z sierpnia 2009 roku zakłada, że gminy muszą mieć w wypłacanych stypendiach wkład własny w wysokości co najmniej 20 procent. Wcześniej cała kwota mogła pochodzić z dotacji z budżetu państwa. Nowe przepisy obowiązują od 2010 roku.
Gminy, które nie dołożyły z własnych budżetów co najmniej 20 procent do wypłacanych stypendiów, sugerowały się pismem z Ministerstwa Edukacji Narodowej z lipca 2010 roku podpisanego przez ówczesną wiceminister, a obecną minister edukacji Krystynę Szumilas. Z pisma adresowanego do wojewodów, kuratorów oświaty, wójtów, burmistrzów i prezydentów miast wynika, że gminy nie muszą mieć wkładu własnego. Powodem takiej interpretacji przygotowanej przez MEN jest fakt, że artykuł 128 ust. 2 ustawy o finansach publicznych z 2009 roku nie dotyczy ustawy o systemie oświaty z września 1991 roku, która z kolei nie nakłada obowiązku posiadania przez gminy wkładu własnego w wypłacanych stypendiach i zasiłkach uczniowskich.
Zachodniopomorskie Kuratorium Oświaty, na wniosek wojewody zachodniopomorskiego nakazało gminom z północno-zachodniej Polski zwrot pieniędzy. Powodem takiej decyzji był raport Najwyższej Izby Kontroli. Kontrolerzy wytknęli brak wymaganego wkładu własnego 8 gminom i nakazali sprawdzenie pozostałych. Analizę, na wniosek wojewody, przeprowadziło kuratorium. Wyniki wykazały brak jakiegokolwiek lub zbyt niski wkład własny w 62 gminach. Około 40 odwołało się od tej decyzji do Ministerstwa Finansów. Podobne odwołanie wpłynęło z kolejnych ponad 40 gmin z innych województw. Gminy czekają na decyzję resortu finansów, jednak stanowisko ministerstwa jest jednoznaczne - gminy muszą mieć wymagany, co najmniej 20-procentowy wkład własny w wypłacanych stypendiach.
Innego zdania jest natomiast MEN. Rzeczniczka resortu przekonuje, że minister przedstawiła własną interpretację przepisów, w jej własnej ocenie słuszną, i przy tym stanowisku trwa do dziś. Minister miał do tego prawo, stanowisko ministra finansów nie było jednolite - mówi rzeczniczka MEN-u. Jak dodaje, dziś Krystyna Szumilas nadal podtrzymuje swoje stanowisko. Resort nie ma jednak rady dla samorządów, co powinny zrobić w tej sytuacji. Rzeczniczka odpowiada jedynie, że "ministerstwo analizuje sytuację". Jak długo to potrwa - nie wiadomo.
Ale nie tylko zachodniopomorskie gminy mają problemy z pieniędzmi przeznaczonymi na oświatę. Na e-mailowy adres naszej redakcji dostaliśmy listy od rodziców zaniepokojonych zanikającymi stypendiami socjalnymi dla uczniów. Wsparcie dla takich dzieci zmniejszono m.in. w Mikołowie.
Zasiłki zmalały o kilkadziesiąt złotych na dziecko. Jeśli ktoś dostawał np. 110 złotych, teraz dostaje 73 złote. Stypendia trzeba było obniżyć z dwóch powodów - tłumaczyła naszej dziennikarce Elżbieta Muszyńska, dyrektorka zarządu szkół i przedszkoli w Mikołowie. Po pierwsze, gmina dostała mniej pieniędzy z Ministerstwa Edukacji. O 3 tysiące mniej - wyjaśnia i dodaje, że jednocześnie wzrosła liczba osób kwalifikujących się do tego zasiłku. W związku z tym my spełniamy kryterium minimalnego stypendium. Ono zostało przekroczone i to w każdej grupie. Dlatego musieliśmy je obniżyć w stosunku do tego, co było w pierwszym półroczu.
W Mikołowie obecnie mieszka ponad 200 dzieci, które dostają stypendia socjalne. Skutki cięć najbardziej odczuły rodziny wielodzietne z najniższymi dochodami.
Problemy z funduszami na oświatę mają także dolnośląskie gminy. Na przykład w Bogatyni brakuje pieniędzy na opłatę ZUS-u dla nauczycieli. Pustką świecą także kasy w dużych miastach. Roczna subwencja oświatowa we Wrocławiu - mieście z drugim co do wysokości budżetem w kraju - nie wystarcza nawet na pensje dla nauczycieli. Rządowe pieniądze to niespełna pół miliona złotych; roczne wydatki na oświatę to prawie drugie tyle: 900 milionów złotych.
Trzeba więc szukać oszczędności. Na pierwszy ogień poszły więc zajęcia dodatkowe; na przykład koszty wyjść na basem przerzucono na rodziców. Zmniejszono także stypendia socjalne. Dopłata rządowa była mniejsza, chętnych coraz więcej. Efekt? każdy komu należy się stypendium w tym roku dostaje średnio 35 złotych mniej niż w ubiegłym roku - tłumaczy Julia Wach z magistratu. Zabrakło także subwencji na prowadzenie przedszkoli, świetlic oraz transport uczniów.