Obecnie stosowane szczepionki przeciwko grypie bazują na przewidywaniu, które szczepy wirusa będą dominować w danym sezonie. Produkcja tych szczepionek jest czasochłonna i opiera się na hodowli wirusa w jajach kurzych, co trwa nawet pół roku. Dodatkowo, skuteczność sezonowych szczepionek waha się od 30 do 60 proc., a pojawienie się nowego, nieprzewidzianego wariantu wirusa może znacząco obniżyć ich skuteczność.
Gdy przyjmujemy szczepionki przeciwko grypie, nasz układ odpornościowy staje w obliczu unieszkodliwionych wirusów. Głównym białkiem, które wykrywa, jest hemaglutynina, jednak odporność jest tymczasowa właśnie ze względu na podatność tego białka na mutacje. Jak oceniają naukowcy, obecnie krąży 19 wersji hemaglutyniny, a co kilka lat pojawiają się nowe warianty. Nowa szczepionka opracowana przez zespół z Uniwersytetu Michigan opiera się na zupełnie innym podejściu.
Nowy pomysł na szczepionkę
Naukowcy postanowili wykorzystać białko M2, znacznie bardziej stabilne i wykazują bardzo niewielką zmienność od czasu pandemii grypy w 1918 roku, niezależnie od tego, czy chodzi o grypę sezonową, świńską czy ptasią. Problem w tym, że nasz układ odpornościowy naturalnie nie atakuje M2, ponieważ wirusy niosą znacznie więcej hemaglutyniny.
Kluczowym elementem nowej technologii jest wykorzystanie drożdży piekarskich (Saccharomyces cerevisiae) jako swoistych fabryk cząstek podobnych do wirusa (VLP), które na swojej powierzchni mają liczne cząsteczki białka M2. Cząstki te przypominają wirusa pod względem kształtu i rozmiaru, ale nie zawierają materiału genetycznego, dzięki czemu są całkowicie bezpieczne i nie mogą wywołać choroby.
Proces produkcji szczepionki jest znacznie szybszy niż tradycyjne metody, możliwe jest wytworzenie dużych ilości preparatu w ciągu zaledwie miesiąca. Drożdże są genetycznie modyfikowane tak, by produkowały duże ilości białka M2. Następnie poddaje się je delikatnej obróbce chemicznej, która usuwa sztywną ścianę komórkową, umożliwiając powstawanie i zbieranie cząstek VLP.
Pozytywne wyniki
W badaniach przedklinicznych przeprowadzonych na myszach, szczepionka wykazała niezwykle wysoką skuteczność. Zwierzęta zaszczepione cząstkami VLP z białkiem M2 były w pełni chronione przed zakażeniem trzema różnymi szczepami wirusa grypy, a w surowicy krwi zaszczepionych myszy wykryto wysokie poziomy przeciwciał skierowanych przeciwko temu białku.
Co istotne, o ile obecne szczepionki wymagają ze względu na zmienność hemaglutyniny corocznych dawek przypominających, nowa szczepionka, dzięki wykorzystaniu stabilnego białka M2, może zapewnić znacznie dłuższą ochronę, być może nawet na całe życie. Naukowcy planują teraz sprawdzić, jak długo utrzymuje się odporność po podaniu szczepionki oraz czy konieczne będą dawki przypominające w późniejszym wieku.
Możliwość szybkiej zmiany
Jedną z największych zalet nowej technologii jest możliwość błyskawicznego dostosowania szczepionki do ewentualnych nowych wariantów wirusa. Jeśli pojawi się nowy szczep grypy z istotnymi zmianami w białku M2, naukowcy mogą szybko zmodyfikować drożdże i wyprodukować nową wersję szczepionki w ciągu kilku tygodni. To ogromny postęp w kontekście globalnych zagrożeń pandemicznych, takich jak pandemia świńskiej grypy w 2009 roku czy niedawny wzrost zachorowań w sezonie 2025, kiedy to nowy wariant grypy doprowadził do hospitalizacji ponad 320 tysięcy osób i ponad 10 tysięcy zgonów w samych Stanach Zjednoczonych.
Technologia została już objęta licencją przez firmę pracującą nad rozwojem doustnych szczepionek opartych na drożdżach. Naukowcy nie wykluczają, że w przyszłości szczepionki przeciw grypie i nie tylko będą mogły być podawane w formie doustnej, co jeszcze bardziej ułatwi masowe szczepienia i zwiększy ich dostępność.
Choć badania są na razie na etapie przedklinicznym i wymagają dalszych testów, wyniki uzyskane na myszach napawają dużym optymizmem. Opracowanie uniwersalnej, długotrwałej szczepionki przeciwko grypie może w przyszłości wyeliminować konieczność corocznych szczepień i znacząco ograniczyć liczbę zachorowań, a w konsekwencji także śmiertelnych przypadków choroby na całym świecie.