Jak pisze w swym uzasadnieniu Akademia Szwedzka, 3,7 miliarda lat istnienia życia na Ziemi pokazało, że ewolucja jest w stanie rozwiązać niezliczone problemy, a jej narzędzia, białka, mogą być zmieniane, optymalizowane, odnawiane tak, by tworzyć niezwykłą różnorodność. Laureaci tegorocznej nagrody, zdali sobie sprawę, że wykorzystując reguły ewolucji, zmiany genetyczne i selekcję naturalną, są w stanie wytworzyć zupełnie nowe białka, które mogą rozwiązać cały szereg problemów, choćby przemysłowych, czy medycznych.
Mechanizmy rządzące życiowymi procesami chemicznymi są zapisane w genach i przekazywane z pokolenia na pokolenie. Drobne mutacje tych genów mogą prowadzić do mniej lub bardziej udanych zmian. Jedne mutacje prowadzą do pojawienia się słabszych organizmów, inne mocniejszych, część z nich zanika, część rozwija się nadal. Życie staje się coraz bardziej różnorodne. Naukowcy od dziesięcioleci starali się podpatrzeć te mechanizmy ewolucji i tworzyć nowe białka. Laureaci tegorocznej nagrody Nobla z chemii zdołali to praktycznie zrobić.
W przypadku Frances H. Arnold kluczowe znaczenie dla jej sukcesu miał ekologiczny sposób myślenia. Zdawała sobie sprawę, że tradycyjne chemia pozwala wytwarzać leki, czy tworzywa sztuczne z wykorzystaniem silnych rozpuszczalników, metali ciężkich, czy kwasów, zastanawiała się, jak można to zmienić i wykorzystać narzędzia, którymi posługuje się natura, czyli enzymy. Stworzenie nowych enzymów w oparciu o znane w latach 80-tych ubiegłego wieku metody laboratoryjne okazało się jednak zbyt trudne.
Przełomem okazał się pomysł by i tu podpatrzeć naturę, do genu kodującego znany enzym wprowadzić przypadkowe mutacje i poczekać, aż bakteria wyprodukuje jego zmodyfikowaną wersję. W zależności od konkretnych mutacji nowe enzymy mogły się sprawdzać lub nie, pozostało tylko dokonać selekcji i wybrać warianty, które naprawdę mogą się przydać. W 1993 roku Arnold przeprowadziła pierwsze doświadczenia z tak zwaną ukierunkowaną ewolucją enzymów. Z czasem metoda została udoskonalona i upowszechniła się tak, że dzięki stworzonym w ten sposób nowym enzymom powstało w ekologiczny sposób wiele chemicznych substancji, w tym leków, paliw, czy detergentów.
Druga część tegorocznej nagrody Nobla w dziedzinie chemii przypadła Amerykaninowi George'owi P. Smithowi i Brytyjczykowi Gregory'emu P. Winterowi, których prace nad metodą ukierunkowanej ewolucji przyczyniły się do stworzenia leków, tak zwanych przeciwciał monoklonalnych, które neutralizują toksyny, powstrzymują rozwój chorób autoimmunologicznych, a nawet mogą zwalczać przerzuty w chorobach nowotworowych. Byli przy tym pionierami wykorzystania do tych badań wirusów atakujących bakterie, tak zwanych bakteriofagów.
George Smith badał bakteriofagi już w początku lat 80-tych z nadzieją, że pomogą w klonowaniu genów. Technologia badań DNA była jeszcze na bardzo podstawowym poziomie, badania genomu były jeszcze melodią przyszłości, identyfikowanie genów kodujących konkretne białka było trudniejsze, niż szukanie igły w stogu siana. Jeśli jednak już komuś konkretny gen udało się znaleźć, bakteriofagi dawały nadzieję, że pomogą wprowadzić ten gen do organizmu bakterii i produkować białko do badań na masową skalę. Bakteriofagi, jak to wirusy, składają się z materiału genetycznego zamkniętego w białkowej osłonie. By się mnożyć muszą wniknąć do organizmu bakterii i przechwycić jej proces przemiany materii. W ten sposób bakteria sama wytwarza zarówno materiał genetyczny, jak i białka, których wirusy potrzebują. Smith wpadł na pomysł, że ten mechanizm mógłby pomóc szukać genów odpowiadających za kodowanie znanych białek. Dodawanie do genomu fagów fragmentów nieznanych genów i identyfikowanie na ich powierzchni białek, które te nieznane geny kodują dało podstawy do stworzenia metody nazywanej ekspresją fagową (ang. phage display). W 1985 roku Smith potwierdził, że taka metoda działa, a bakteriofagi faktycznie mogą pełnić rolę łącznika miedzy genami i kodowanymi przez nie białkami.
Kolejny przełom nastąpił około roku 1990, kiedy Gregory Winter pokazał, że ta technika może być użyta także do wytwarzania zupełnie nowych biocząsteczek, w szczególności przeciwciał. Dzięki temu już w 1994 roku udało się opracować metodę tworzenia przeciwciał przyłączających się do komórek konkretnych nowotworów. W 2002 roku władze medyczne zaaprobowały pierwszy stworzony tą metodą lek, adalimumab, który neutralizował białko TNF-alfa, odpowiadające za proces zapalny w przebiegu wielu chorób autoimmunologicznych. Lek ten podawano pacjentom cierpiącym między innymi na reumatyczne zapalenie stawów, łuszczycę, czy zapalne choroby jelit. Od tego czasu z pomocą tej metody powstało wiele podobnie działających leków, kolejne przechodzą właśnie badania kliniczne.
(ag)